Een winderige woensdagochtend, met een waterig januari zonnetje. In Utrechtse basisschool de Koekoek hoor je de wind door de grote bomen voor het raam suizen. Fotograaf Karine Zenja Versluis en filmmaker Lisa Hukker staan startklaar om deze ochtend in alle groepen 7 en 8 te vertellen over hun werk.
De afgelopen week zijn de leerlingen van deze groepen gestart met het IPC thema Wat als het jou overkomt? * waarin ze het thema oorlog in de 20ste eeuw onderzoeken. De leerlingen zijn naar het Anne Frank Huis geweest, er hangt een tijdlijn in de klas met belangrijke gebeurtenissen rondom oorlog in de 20ste eeuw, en er is in elke klas een tafel met thematische boeken. In deze tweede week brengen we vanuit FOTODOK twee extra, nieuwe perspectieven op het onderwerp ‘oorlog’ in de klas. Samen met Karin Vlugter, leerkracht beeldend, bekeken we het ICP programma en hoe FOTODOK daar verdiepende perspectieven aan zou kunnen toevoegen.
Beeld: Karine Zenja Versluis, Debaltsevo, Where Are You?, 2023.
Vluchten of blijven?
Karine Zenja Versluis maakte het boek Debaltsevo, Where Are You? dat door de Volkskrant en NRC werd verkozen tot één van de beste fotoboeken van 2023. Werk uit het boek was begin 2023 ook te zien bij FOTODOK in de tentoonstelling Whispers and Shouts. Ze vertelt de klas over haar oma die Oekraïens was, maar nooit echt over haar verleden sprak en dat ze graag haar familiegeschiedenis wilde onderzoeken. Een onderzoek dat lastig was door de invasie van Rusland in Oekraïne die al in 2014 begon bij de Krim en de Donbas regio en die in 2022 verspreidde over heel het land. Aan de hand van foto’s van gevluchte families die ze fotografeerde in Oekraïne, vertelt ze de leerlingen waarom mensen vluchten en geeft ze een inkijkje hoe ze te werk gaat als fotograaf. Door een paar dagen bij de mensen te verblijven en gewoon mee te lopen in hun leven van alledag. We zien de hoofdpersonen in badjas, samen aan tafel en huiswerk makend in de woonkamer of spelend op straat. Op het eerste gezicht een gewoon leven, ware het niet dat deze families in 2015 al vluchtten naar elders in het land en ze in 2022 wederom een keuze moesten maken: blijven we of vertrekken we opnieuw? De leerlingen denken na over wat zij zelf zouden meenemen als ze plotsklaps moeten vluchten: naast kleding, eten, medicijnen en nuttige zaken zoals zaklamp en zakmes worden ook Sammie de hamster, de lievelingsknuffels, wat snoep, de nintendo en tekenspullen niet vergeten.
Daarna denken de leerlingen samen met Karine na over waarom in sommige gevallen mensen, zoals een familie die Karine ontmoette, ervoor kiezen om niet (opnieuw) te vluchten. Doordat ze bijvoorbeeld gewond zijn en daardoor niet mobiel genoeg, of omdat ze hun ouders niet achter kunnen laten. De leerlingen maken ook kennis met Katya en Nastya, leeftijdsgenootjes uit Oekraïne en waarmee ze in de komende tijd via videofilmpjes vragen kunnen stellen over het leven daar en kunnen vertellen aan de meiden over hun leven hier in Utrecht.
Beeld: Lisa Hukker, videostill uit de documentaire Doodzwijgen, 2023.
Goed of Fout?
Lisa Hukker maakte de indrukwekkende documentaire Doodzwijgen waarin we zien hoe het NSB verleden van haar overgrootvader door heeft gewerkt op volgende generaties. Met het openbaar worden van het CABR in januari 2025 zal voor menig familie een verborgen en verzwegen verleden aan het licht komen. In het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) liggen de dossiers van ruim 300.000 personen die na de Tweede Wereldoorlog zijn onderzocht omdat ze werden verdacht van ‘collaboratie’: samenwerking met de Duitse bezetter, het in dienst treden bij de vijandelijke krijgsmacht, verraad of NSB-lidmaatschap. Een archief dat zo’n 4 kilometer aan dossiers omvat. Lisa laat de klas zien hoe zo’n archiefdoos eruit ziet en hoeveel 4 kilometer aan dozen dan wel niet is: 35 keer de Utrechtse Domtoren. De klas is er even stil van.
In de film kaart Lisa onderwerpen als intergenerationeel trauma en erfschuld aan, zeker geen eenvoudig onderwerp voor groep 7 en 8. Zij bekeken de film voorafgaand aan het bezoek van Lisa. Als zij uitlegt dat ze deze film eigenlijk voor grote mensen heeft gemaakt en ook nog maar alleen met grote mensen heeft gekeken, vraagt ze de leerlingen naar hun indrukken. In heldere bewoordingen weten zij prima de kern van de film samen te vatten en een aantal geven toe dat ze op sommige momenten de film ook best verdrietig vonden ‘ik moest op een paar momenten best even slikken’ zegt een leerling, ze krijgt bijval van de klas die dat beaamt.
Lisa geeft de leerlingen nog meer stof tot nadenken als we samen uitrekenen dat statistisch gezien 1 op de 3 Nederlanders nu een ‘foute’ familiegeschiedenis heeft. Dat zou in de klas vertalen naar 4 tot 6 kinderen die een foute overgrootvader, overgrootmoeder, achter-achtertante etc. zouden hebben. De kinderen kijken bedenkend om zich heen en er wordt in één klas zelfs gekscherend naar elkaar gewezen. Natuurlijk waren er ook ontelbare vragen voor Lisa: want hoe kwam ze op het idee voor deze film? Is ze wel eens beledigd door iemand rondom het verleden van haar overgrootvader? Hoe vond haar familie het om de film te zien en of ze zelf ook wel eens moest huilen naarmate ze meer kwam te weten over het leven van haar overgrootvader en de gevolgen daarvan voor haar opa? Haar opa die als ‘kind van’ een aantal jaar moest doorbrengen bij Bureau Bijzonder Jeugdzorg en daar verschrikkelijk werd behandeld.
Een hoop goede vragen, een daverend applaus én een rondje handtekeningen later vervolgen Karine en Lisa hun presentaties in de andere groepen 7 en 8.
Beeld links: Lisa Hukker in gesprek met leerlingen van basisschool de Koekoek.
Beeld rechts: Karine Zenja Versluis beantwoordt vragen van leerlingen.
Het belang van visuele verhalen
FOTODOK gelooft in de kracht van visuele verhalen om grote onderwerpen tastbaar te maken voor iedereen. Lisa’s film laat zien dat de impact van de Tweede Wereldoorlog generaties doorwerkt en hoewel gemaakt voor ‘grote mensen’ begrijpen kinderen heel goed waar deze film over gaat omdat het aansluit bij het onderwerp waar ze zich op dat moment in verdiepen. Karines verhaal laat tegelijkertijd zien dat oorlog niet iets van het verleden is, maar van alle tijden, en dat mensen zoals jij en ik, en helemaal niet ver van ons vandaan, er middenin zitten. Door leerlingen van de school in Utrecht in contact te brengen met leeftijdsgenootjes in Kharkiv, Oekraïne leren zij direct hoe de realiteit van oorlog is als je 10- 12 jaar oud bent.
Ben jij ook op zoek naar verdieping in je onderwijsprogramma? FOTODOK denkt graag met je mee! Documentaire fotografen en filmmakers zijn sterk betrokken bij onderwerpen die actueel zijn, of juist universeel en van alle tijden en kunnen met hun visuele verhalen thema’s verrijken en verdiepen.
Meer weten? We zoeken graag met je naar makers die aansluiten bij jouw project in school. Neem contact op met: educatie@fotodok.org en/of elsbeth@fotodok.org
* IPC staat voor International Primary Curriculum en is een curriculum voor de zaakvakken en een onderwijsconcept dat werkt met duidelijk omschreven leerdoelen en thema’s.
Door: Elsbeth Pijnappels
