De 11 stemmen
van Srebrenica
In de elfdelige podcastserie van Alma Mustafić en Marjolein Koster vertellen Bosnische Nederlanders hun verhaal.
De tentoonstelling die bij FOTODOK te zien was is nu te bezoeken als virtual presence.
De 11 stemmen
van Srebrenica
Hoe leef je met een oorlogsverleden
in een maatschappij
die jouw verhaal niet kent?
In Nederland wonen ruim 62.000 Bosnische Nederlanders. Dertig jaar na de genocide in Srebrenica zijn hun verhalen nog altijd nauwelijks gehoord. Hoe leef je verder met een oorlogsverleden, in een maatschappij die jouw verhaal niet kent, niet begrijpt of misschien zelfs niet wil zien? En wat kunnen we van deze mensen leren als we naar hen luisteren?
Op 11 juli 2025 herdenken we dat 30 jaar geleden het Bosnisch-Servische leger de VN-safe area Srebrenica innam en genocide pleegde. 8372 mannen en jongens werden vermoord, tienduizenden mensen gedeporteerd. De stad stond jarenlang onder belegering, werd beschoten en uitgehongerd. De genocide in Srebrenica geldt als de grootste oorlogsmisdaad op Europese bodem sinds de Tweede Wereldoorlog.
De 11 stemmen van Srebrenica is een multimediaal project dat de verhalen van Bosnische Nederlanders centraal stelt.
In de elfdelige podcastserie van Alma Mustafić en Marjolein Koster vertellen Bosnische Nederlanders hun verhaal.
Fotograaf en filmer Robin de Puy maakt de visuele vertaling. Iedere dinsdag publiceert de Volkskrant een nieuw verhaal.
In Nederland wonen ruim 62.000 Bosnische Nederlanders. Dertig jaar na de genocide in Srebrenica zijn hun verhalen nog altijd nauwelijks gehoord. Hoe leef je verder met een oorlogstrauma, in een maatschappij die jouw verhaal niet kent, niet begrijpt of misschien zelfs niet wil zien? En wat kunnen we van deze mensen leren als we naar hen luisteren?
Op 11 juli 2025 herdenken we dat 30 jaar geleden het Bosnisch-Servische leger de VN-safe area Srebrenica innam en genocide pleegde. 8372 mannen en jongens werden vermoord, tienduizenden mensen gedeporteerd. De stad stond jarenlang onder belegering, werd beschoten en uitgehongerd. De genocide in Srebrenica geldt als de grootste oorlogsmisdaad op Europese bodem sinds de Tweede Wereldoorlog.
‘Vlak bij het ziekenhuis was een waterbron, ze vonden ons daar brave kinderen en gaven complimentjes. Soms was dat ook wel anders.’
Azemina Begić Golubović (41) groeide op in Srebrenica, ze was 11 jaar tijdens de oorlog. Azemina en haar broer slopen dagelijks uit de schuilkelder om water naar het ziekenhuis te brengen.
Al dertig jaar lang die ene vraag: ‘Had ik mijn broer kunnen redden?’
Fahrudin ‘Fahro’ Alić overleeft als soldaat in het Bosnische leger de val van Srebrenica. Hij vlucht door de bossen naar veilig gebied. Meer dan 15.000 mannen doen deze wanhoopspoging, maar velen worden onderweg gevangen genomen door de Servische troepen, die hen vermoorden en in massagraven dumpen. Fahro weet uiteindelijk met zijn vrouw en dochters naar Nederland uit te wijken.
Hoe vind je als jongere je eigen woorden om te spreken over genocide?
Hanna Berlijn (14) een ambitieus hockeyster en dochter van Alma Mustafić, overlevende van Srebrenica.
Om te begrijpen wat er in 1995 in Srebrenica is gebeurd, nemen we je mee terug naar het begin van de oorlog en naar de andere kant van het land Bosnië en Herzegovina, naar Prijedor. Satko Mujagić vertelt over hoe hij als 20-jarige in het concentratiekamp Omarska belandde, een van de honderden kampen die tijdens de oorlog werden opgezet. Mensen worden gemarteld, uitgehongerd en gedood. Satko overleeft deze periode ternauwernood, maar veel van zijn klasgenoten, vrienden en buren niet. Hij eert hen, door hun namen te blijven noemen.
Waarom zwijgt deze stad over de oorlogsmisdaden en de genocide?
Zoran wordt in 1994 geboren in Prijedor, tijdens de oorlog. Maar daar krijgt hij weinig van mee. Een aantal jaar later besluiten zijn ouders alsnog naar Nederland te gaan, vanwege de gevolgen van de oorlog die nog altijd voelbaar waren. Elke zomer gaan ze terug naar Bosnië en al op jonge leeftijd begint Zoran vragen te stellen. Wat is er gebeurd met het multi-etnische Joegoslavië waar iedereen samen leefde? Hoe kan het dat hij opgroeide met bijna alleen Serven om zich heen?
‘Mijn vader ging als half-Serf, half-Kroaat in het Bosnische leger vechten. Hij dacht: ik ga niet bij de nationalisten, die prediken dat mijn gezin niet mag bestaan.’
Toen de oorlog in Mostar uitbrak, zat Ines bij haar opa en oma. Haar ouders en haar broertje woonden op een steenworp afstand in dezelfde stad, maar de frontlinie scheidde hen zo’n twee jaar van elkaar. Ines’ broertje vroeg via brieven om eten, omdat ze aan de andere kant zoveel honger hadden en Ines breidde een muts voor haar vader, zodat hij het niet koud zou hebben aan de frontlinie.
Višegrad, een oude stad met een iconische brug over de Drina. Maar na de genocide is deze prachtige plek voor altijd getekend door gruwelijke misdaden.
Esmir was 12 jaar toen hij in 1992 moest vluchten. Hij neemt ons mee naar zijn ‘mahala’, de wijk waar hij opgroeide. Het is nog hetzelfde, maar toch is alles anders. De mensen met wie hij opgroeide zijn er niet meer. Ze zijn verdreven of vermoord.
Hoe verwerk je een oorlog die je zelf niet hebt meegemaakt, maar die wel in je lichaam zit?
Elma Čavčić vertaalt een vergeten geschiedenis en collectief trauma naar kleurrijke doeken die meer zeggen dan woorden ooit kunnen. Wat als schoonheid nodig is om pijn te kunnen zien?
Goran Trkulja is opgegroeid in Banja Luka, Bosnië. Hij is begin 30 en werkt als journalist als daar de oorlog begint. Hij schrijft over de misdaden die gepleegd worden, maar krijgt vervolgens een telefoontje waarin hij met de dood wordt bedreigd. Hij is toch immers een Serf? Dan hoor je je eigen volk te steunen is de boodschap.
“Want als we niet in de ogen van Safet kunnen kijken, zoekend naar hetgeen hij altijd zorgvuldig geprobeerd heeft weg te stoppen, wat zien we dan?”
Safet durfde jarenlang niet het gezicht van zijn verhaal te zijn. Te veel pijn. Te weinig gerechtigheid. Zijn zoon Nedim groeide op met verhalen over martelingen, over rode laarsjes en zwarte nachten.
Niet alleen zijn leven, maar ook zijn dood werd Pamela afgenomen.
Pamela Habibović (48), Rector magnificus Universiteit Maastricht. In 1992 vluchtte Pamela, destijds 15, naar Nederland, samen met haar zusje en moeder. Haar vader, bleef achter in Srebrenica.
“Dat ik dit heb overleefd, was vooral geluk. Een granaat discrimineert niet, die valt en kiest niet wie hij doodt”
Suad Pasalic ontvluchtte als 33-jarige Srebrenica. Hij is auteur van het autobiografische boek Zloglasna kamenička bukva (‘De beruchte beuk bij Kamenička’).
“Genocides zijn geen verre gebeurtenissen. De mechanismen erachter zijn universeel. Herdenken is bouwen aan erkenning – en aan een menselijker toekomst.”
Sabina Tanović is Architectuurhistoricus en specialist in herdenkingsarchitectuur, overlevende van het beleg van Sarajevo en voorvechter van rehumanisering in tijden van oorlog en verlies. Sabina draagt de bloem van Srebrenica in Palestijnse kleuren – een dagelijks eerbetoon aan gedeeld verdriet, verzet en herinnering.
“Ik geloof niet in collectieve schuld, maar wel in collectieve verantwoordelijkheid.”
Božica Simeunović (38) zet zich onvermoeibaar in voor erkenning van de Srebrenica-gen0cide. Als Bosnisch-Servische activist breekt ze met ontkenning en taboes — met rode lippen, roze sokken en een scherpe blik op het verleden.
Toen Nick Ismir, zijn huidige partner, in 2008 tegen het lijf liep in een cafe in Nederland, had hij nooit kunnen denken dat hij nu met een verzameling aan honden en katten in een huis in Bosnië zou zitten. De schrijver en theatermaker heeft zijn leven gewijd aan het doorvertellen van de verhalen over de Bosnische genocide. Ook al heeft hij zelf de oorlog niet meegemaakt, door het aanhoren van de verhalen is Nick getuige geworden en draagt hij een stukje van de pijn van de mensen om zich heen.
Wat geef je door als je als kind uit een oorlog vluchtte — en nu zelf moeder bent?
Amra Hadžiarapović was 11 toen de oorlog haar gezin uiteenrafelde. Haar moeder bouwde veiligheid op in een vreemd land. Haar vader overleefde het niet.
In Nederland wonen ruim 62.000 Bosnische Nederlanders. Dertig jaar na de genocide in Srebrenica zijn hun verhalen nog altijd nauwelijks gehoord. Hoe leef je verder met een oorlogsverleden, in een maatschappij die jouw verhaal niet kent, niet begrijpt of misschien zelfs niet wil zien? En wat kunnen we van deze mensen leren als we naar hen luisteren?
Beeldmakers werden opgeroepen een voorstel in te dienen waarin de beeldvorming rondom de genocide wordt bevraagd, met een focus op het Bosnisch-Nederlands perspectief. Er zijn veel sterke voorstellen ingediend met een rijke diversiteit aan benadering in discipline, kennis en ervaring van beeldmakers.
FOTODOK in Utrecht brengt de verhalen uit de podcast en de visuele vertaling dichterbij met een verdiepend publieks- en educatieprogramma. Centraal staat de vraag: hoe kijken we naar Srebrenica en hoe praten we erover? Tijdens TAFERELEN gaan kunstenaars en (ervarings-)deskundigen tijdens een diner in gesprek met het publiek.
In samenwerking met Studio Camera en Beeld & Geluid schreef FOTODOK een open call uit. Beeldmakers werden uitgenodigd om voorstellen in te dienen die de beeldvorming rondom de genocide bevragen, met bijzondere aandacht voor Bosnisch-Nederlandse stemmen. De verhalen uit de podcast zijn te ervaren in de vorm van een tentoonstelling, aangevuld met de winnende voorstellen van Nicole Segers en Anita Karabašić en werk van Robin de Puy. De tentoonstelling is te zien van 3 juli t/m 14 september.
Fotograaf en filmer Robin de Puy maakt de visuele vertaling. Haar werk is van 26 juni t/m 26 oktober te zien bij Nationaal Monument Kamp Vught. Ze toont de mensen achter de verhalen, met behulp van fotografie en film. De tentoonstelling bevat een mix van portretten en beelden uit Bosnië en Herzegovina, aangevuld met korte documentaires – gelaagde verhalen die de levens van Bosnische Nederlanders toen en nu centraal stellen. Vanaf medio mei is een selectie van dit werk ook wekelijks te zien in de Volkskrant.
Alma Mustafić (1981) is docent-onderzoeker aan de Hogeschool Utrecht en overlevende van de genocide in Srebrenica. Ze zet zich in voor vrede, door de kennis over oorlog en genocide te vergroten.
Marjolein Koster (1990) is podcastmaker, Balkanexpert en freelance journalist (De Groene Amsterdammer, NRC, RTL Nieuws). Ze werkte jarenlang in de Westelijke Balkan en maakte eerder de podcast De Val van Srebrenica voor NPO Radio 1, die werd genomineerd voor De Tegel.
Robin de Puy (1986) studeerde aan de Fotoacademie Rotterdam en won in 2014 en 2019 de Nationale Portretprijs. Op haar 29ste werd ze Fotograaf des Vaderlands. Haar werk is tentoongesteld in onder meer het Bonnefanten, Fotomuseum Den Haag en Photoville (New York).
FOTODOK staat voor het belang van visuele verhalen rondom maatschappelijke thema’s en de veranderkracht van beeldmakers. FOTODOK toont verschillende perspectieven op de wereld en geeft handvatten om tot maatschappelijke keuzes te komen in de toekomst door begrijpend te leren kijken.
Nationaal Monument Kamp Vught houdt de herinnering levend aan het enige SS-concentratiekamp buiten nazi-Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Aan de hand van persoonlijke verhalen en voorwerpen wordt de geschiedenis van het oorspronkelijke kampterrein doorlopen en gereflecteerd op de betekenis ervan.
OVT is het geschiedenisprogramma van de VPRO op NPO Radio 1. Een programma over de actualiteit van de geschiedenis en de geschiedenis van de actualiteit. Wekelijks luisteren rond de 240.000 mensen naar OVT. Bekende podcastseries van OVT zijn De plantage van onze voorouders en Kweekje, beide co-producties van de VPRO en Prospektor.
De 11 stemmen van Srebrenica is mede mogelijk gemaakt door het Mondriaan Fonds, Vfonds, K.F. Hein Fonds, Fonds 21 en Gemeente Utrecht.
Een gezamenlijke productie van Alma Mustafić, Marjolein Koster, Robin de Puy, FOTODOK, OVT (VPRO) en Nationaal Monument Kamp Vught.
