I am. Rada / Я Рада is een project van Oekraïense kunstenaar Katya Lesiv. Rada is de naam van haar dochter en betekent ‘gelukkig’ in het Oekraïens. De beelden documenteren gevoelens van aanwezigheid en opluchting, en brengen tegelijkertijd de realiteit van moederschap in oorlogstijd over, zoals geobserveerd tijdens het verblijf in een vreemd land. In november 2023 exposeerde FOTODOK een selectie uit haar project bij BUNK Hotel in Utrecht. Ter afsluiting van de tentoonstelling ging Lisanne van Happen met Katya in gesprek over makerschap, moederschap, kunst en het medium fotografie.
Medium van moederschap
Het fotografische medium werd belangrijker voor jou naar gelang je dochter groeide. Koos je voor het medium om het opgroeien van je dochter vast te leggen, of van je zwangerschap in het algemeen? Wat heeft je aangezet tot het gebruik van fotografie?
Ik heb geen fotografische achtergrond, ik voel me meer verwant met de term “kunstenaar”. Fotografie kwam tegelijk met mijn zwangerschap. Het is het medium van mijn moederschap. Het is letterlijk het medium van het nu. Het gevoel van aanwezigheid is erg belangrijk in mijn werk. Fotografie was een manier om meer verbinding te krijgen tot de eindeloze transformatie van het lichaam en tot de staat van het lichaam op dat specifieke moment. Het diepe gevoel dat je hier bent, in deze vorm, op deze plek. De fotografische handeling stabiliseert en kalmeert mij. Het vervult me met acceptatie en verbindt mij met het moment, ik hoef alleen maar te handelen.
Zie jij alles wat je maakt als openbaar of heb je het gevoel dat een groot deel van wat je maakt als privé gezien kan worden?
Het specifieke aan het medium fotografie is dat het afstand creëert. De beelden zijn zeer intiem, privé en eerlijk. Maar voor mijn gevoel laat ik geen vorm van privacy zien die je kan aanraken. Het gebruik van het medium creëert een scheiding van mij, deze privacy kan openbaar worden door die fotografische handeling. Ik vind het belangrijk analoog te werken, de technische processen zorgen voor een bepaalde afstand.
“Fotografie bleek een van mijn basisbehoeften te zijn in mijn moederschap.”
Moeder-kindrelatie
Er wordt vaak gezegd “it takes a village to raise a child” – hoe verhoud jij je hier toe?
In algemene zin ben ik het eens met deze stelling. Mijn project laat de ervaringen van twee individuen zien in de rol van moeder en dochter – maar dat niet alleen. Binnen het moederschap is er een bepaalde hiërarchie van relaties, in mijn moederschap ben ik de meest stabiele en vaste persoon voor mijn dochter. De ervaring van mijn moederschap, vooral in de eerste jaren, bleek totaal te zijn. Maar dankzij mijn vrienden, familie en de artistieke gemeenschap heb ik mij nooit alleen gevoeld.
Tegelijkertijd is er ook iets dat alleen bestaat tussen de moeder-dochterrelatie en dat voel ik. Dat is niet alleen bij een moeder-dochterrelatie, ook bij een relatie tussen twee overeenkomende persoonlijkheden. Rada is aanwezig bij dit gesprek, ze is geen abstract kind. Het project gaat niet over moederschap in het algemeen. Het gaat over de relatie tussen mij en mijn dochter, ik voel haar als persoonlijkheid. Haar inbreng is groot en invloedrijk.
Compromisloze ervaring
Op welke manier verhoudt moederschap zich tot de grote en behoorlijk ingewikkelde rollen die in jouw leven vervlochten zijn?
Moederschap is een groot deel van mijn artistieke persoonlijkheid – ik kan dit niet scheiden. Ik heb als kunstenaar nooit het gevoel gehad dat mijn moederschap een obstakel is, ook niet praktisch. Een aantal jaar heb ik weinig laten horen. Dit voelde voor mij als moeder en kunstenaar heel natuurlijk, ik heb daar geen last van gehad. In mijn artistieke praktijk vertrouw ik op mijn ervaring. Dit is de meest totale en compromisloze ervaring van mijn leven, die mij ook als kunstenaar voedt.
“Dit is de meest totale en compromisloze ervaring van mijn leven, die mij ook als kunstenaar voedt.”
Op dit moment doe je een residentie in Finland van een aantal maanden. Je hebt daar je eigen studio. Rada is bij je wanneer je werk maakt of onderzoek doet. Hoe doe je dat terwijl een kind in je omgeving lawaai maakt en aandacht vraagt?
Toen ze in augustus naar de kinderopvang ging veranderde mijn leven. Het is magisch als je één ding tegelijk kan doen. Maar ik moet wel haar persoonlijkheid benoemen. Zij is het soort kind dat goed is in iets doen en er helemaal induikt. Het is niet makkelijk te combineren, maar soms is het zelfs beter.
foto: Katya Lesiv
“Ik wordt soms geconfronteerd met een stereotype over moederschap en artistieke moeders: dat het een universele ervaring is”
Presence and maternity
Door het fotoboek Eye Mama realiseerde ik me dat er honderden fotografen zijn die ook moeder zijn, proberen te zijn en tegelijkertijd dingen opofferen. Er ontstond een gemeenschap waar ik me gehoord en gezien voelde. Zij hebben je benaderd voor dit boek. Ik vroeg me af, hoe was het voor jou toen je hiervoor benaderd werd?
Het is belangrijk om deze gemeenschap te creëren en moeder-fotografen en moeder-kunstenaars zichtbaar te maken. Helemaal omdat ze niet alléén moeder zijn. Het maakt het mogelijk de grijswaarden te zien, de verschillende tinten van moederschap en de persoonlijkheid van moeders.
Ik wordt soms geconfronteerd met een stereotype over moederschap en artistieke moeders: dat het een universele ervaring is. Ik praat niet graag over dit specifieke project als een project dat alleen over moederschap gaat. Omdat het niet over alle moederschap in de hele wereld gaat. Evenals dat iemands project niet over oorlog in het algemeen gaat, of over alle oorlogen in de wereld.
Het ligt voor de hand dat je je als moeder en als kind in een kwetsbare positie bevindt ten tijde van oorlog. Ik kwam erachter dat juist de ervaring die ik op heb gedaan in de jaren van moederschap, de basis werd om om te gaan met de grootschalige invasie. Het vreemde is dat de ervaring van oorlog en moederschap elkaar overlappen in hun totaliteit en compromisloosheid.
Het blijft een specifieke en heel unieke ervaring. Ik hoop dat moederschap ook voor anderen interessant kan zijn in alle uiteenlopende vormen en omgevingen. Ik heb een voor de hand liggende interesse in diepte. Moederschap is een grote bron van deze diepgang. Ik vertel daarom ook liever dat dit een project is over aanwezig zijn, niet over moederschap, moederschap is een vorm van aanwezig zijn.
“Het vreemde is dat de ervaring van oorlog en moederschap elkaar overlappen in hun totaliteit en compromisloosheid.”
Romantiseren van opoffering
Het belangrijke in wat je vertelt is de intersectionaliteit van de verschillende onderwerpen. Verschillende lagen hiervan zijn aanwezig in je werk; in jou als kunstenaar én in moeders die kunstenaar zijn. Het is belangrijk dat we de verschillende facetten van wie we zijn als mens behouden. We kunnen ons allemaal voorstellen dat het nooit leuk is om verleid te worden of gereduceerd te worden tot slechts een enkel deel van wie je bent.
In de kunst in het bijzonder, is er een behoefte voor opoffering die geromantiseerd wordt. Het is belangrijk om te stoppen met het beeld van de lijdende kunstenaar te romantiseren. Moederschap is ook lijden – naast vele andere dingen, het is ook liefde. Ik denk dat het belangrijk is om al die verschillende eigenschappen die deel uit maken van hetzelfde verhaal aandacht te geven. Zoals we dat in jouw werk zien. Wat zie je als volgende stap in jouw ontwikkeling als persoon, kunstenaar en moeder?
Ik ben het met je eens dat het belangrijk is om de verschillende facetten van moederschap te belichten. Maar ik denk ook dat die verdeling niet de sleutel is tot een holistische beeldvorming. Ik probeer te vermijden dat ik monumenten creëren voor welke emotie of aspect van dit onderwerp dan ook. Het is complex en diep in de routinematigheden. Aanwezig zijn is genoeg. Daarom heeft het project een documentaire basis, de aanwezigheid kan anders zijn, maar wordt nooit gekarakteriseerd door één woord, emotie of voorkeur. Het ontwikkelt zich met de opeenvolging van gebeurtenissen en het leven in het algemeen, het is zelfs bijna onvermijdbaar.
foto: Katya Lesiv
